नागपंचमी २०२६: पूजेच्या वेळी 'या' ५ चुका टाळा, नाहीतर होईल नुकसान! जाणून घ्या पूजा विधी अन् धार्मिक नियम

श्रावण महिन्यातील अतिशय महत्त्वाचा आणि निसर्गाशी नाते जोडणारा सण म्हणजे नागपंचमी (Nag Panchami 2026). यंदा १७ ऑगस्ट २०२६ रोजी श्रावण शुद्ध पंचमीला हा उत्सव साजरा केला जात आहे. भारतीय संस्कृतीत प्राणिमात्र, पक्षी आणि निसर्गाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची जुनी परंपरा आहे. नागदेवतेची पूजा करून पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचा संकल्प करणे, हा या सणामागचा मुख्य हेतू आहे.

नागपंचमीला पूजा करताना कोणती काळजी घ्यावी? कोणत्या चुका टाळणे अत्यंत गरजेचे आहे आणि पूजा विधी काय? याविषयीची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे.

नागपंचमी आणि नागांचे धार्मिक अन् नैसर्गिक महत्त्व

• पौराणिक संदर्भ: भगवान शिवशंकरांनी नागाला आपल्या गळ्यात स्थान दिले आहे, तर श्रीविष्णू क्षीरसागरात शेषनागावर विसावले आहेत. समुद्रमंथनाच्या वेळी वासुकी नागाचा दोरीसारखा वापर केला गेला होता.

• कालियामर्दन कथा: बालकृष्णाने यमुनेतील अत्यंत विषारी कालिया नागाचा पराभव करून गोकुळाला भयमुक्त केले होते. हा कालिया मर्दनाचा प्रसंग श्रावण शुद्ध पंचमीलाच घडला होता, अशी धारणा आहे.

• शेतकऱ्यांचा मित्र: ग्रामीण भागात साप शेतीचे नुकसान करणाऱ्या उंदरांचा नायनाट करतात. पिकांचे रक्षण करत असल्याने नागाला 'क्षेत्रपाल' मानले जाते.

• भावाच्या रक्षणाची प्रार्थना: सुवासिनी महिला नागाला आपला रक्षक (भाऊ) मानून त्याची पूजा करतात आणि आपल्या भावाच्या दीर्घायुष्यासाठी या दिवशी उपवास धरतात.

नागपंचमी पूजेचे साहित्य

• पूजेसाठी: नागाची मातीची मूर्ती किंवा चित्राचा कागद/रांगोळी, गंध, हळद-कुंकू, अक्षता, फुले, दुर्वा, धूप-उदबत्ती, तुपाचा दिवा आणि कापसाची वस्त्रमाळ.

• नैवेद्य: दूध, ज्वारीच्या लाह्या, ज्वारीचे पीठ आणि पुरणाची दिंड किंवा कानोले/पुरणपोळी.

शास्त्रोक्त पूजा विधी

१. प्रतिमा किंवा चित्राची मांडणी: नागपंचमीच्या दिवशी प्रत्यक्ष जिवंत नागाला इजा न पोहोचवता किंवा दूध न पाजता, पाटावर मातीची मूर्ती ठेवून किंवा रांगोळीने/कागदावर नवनागांचे चित्र काढून पूजा केली जाते.

२. अभिषेक व पूजन: नागाच्या प्रतिमेला गंध, हळद-कुंकू आणि अक्षता वाहाव्यात. दुर्वा, फुले आणि कापसाची वस्त्रमाळ अर्पण करावी.

३. नैवेद्य अर्पण: दूध, ज्वारीच्या लाह्या आणि पुरणाची दिंड किंवा कानोले यांचा गोड नैवेद्य दाखवावा.

४. आरती: धूप आणि तुपाचा दिवा ओवाळून मनोभावे आरती करावी आणि कुटुंबाच्या सुरक्षेसाठी प्रार्थना करावी.

'या' चुका टाळा

१. विळी, सुरी किंवा चाकूचा वापर टाळा: या दिवशी भाजी चिरणे, कापणे यासाठी सुरी, चाकू किंवा विळीचा वापर केला जात नाही.

२. तव्याचा वापर निषिद्ध: नागपंचमीच्या दिवशी चुलीवर किंवा शेगडीवर तवा ठेवला जात नाही. त्यामुळे या दिवशी चपाती किंवा पोळी भांजली जात नाही; केवळ उकडलेले किंवा वाफवलेले अन्न (उदा. दिंड/मोदक) खाण्याची परंपरा आहे.

३. सर्पाकृती भाज्या खाऊ नयेत: या दिवशी लांब किंवा सर्पासारख्या दिसणाऱ्या भाज्या (उदा. शेवगा, पडवळ) शिजवणे आणि खाणे टाळावे.

४. जमिनीची खोदकाम करू नये: नागपंचमीच्या दिवशी शेतात नांगरणी करणे, खड्डा खोदणे किंवा जमीन खणणे पूर्णपणे वर्ज्य मानले जाते, जेणेकरून मातीत राहणाऱ्या सापांना कोणतीही दुखापत होऊ नये.

५. प्रत्यक्ष सापाला इजा करू नये: जिवंत सापाला पकडणे, त्याच्यावर सक्तीने दूध ओतणे किंवा त्याला त्रास देणे पूर्णपणे चुकीचे आहे.

पर्यावरणाचा समतोल राखणाऱ्या नागदेवतेप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे हीच खरी नागपंचमी!

यंदा तुमच्या भावासाठी निवडा खास आणि अर्थपूर्ण राशीनुसार क्रिस्टल राखी. ऑर्डर करण्यासाठी आजच वेबसाईटला भेट द्या. https://www.lokmatbhakti.com/category/rakhi